चौपाई✨Sundarkand
Reference: सुन्दरकाण्ड चौपाई ६.१
📜
Narrative Context: विभीषण भवन दर्शन — लंका में श्रीराम के आयुधों (धनुष-बाण) से अंकित भवन और तुलसी के पौधे देखकर हनुमान जी का विस्मय।

रामायुध अंकित गृह सोहा। मन्दिर महँ न कहि जाइ बिलोहा॥ नव तुलसिका बृंद तहँ देखा। अतुलित हरष कपि मन बिसेषा॥ रामायुध अंकित गृह देखी। बिप्र रूप धरि कपि उठि पेखी॥

rāmāyudha aṅkita gṛha sohā. mandira maham̐ na kahi jāi bilohā.. nava tulasikā bṛnda taham̐ dekhā. atulita haraṣa kapi mana biseṣā.. rāmāyudha aṅkita gṛha dekhī. bipra rūpa dhari kapi uṭhi pekhī..

Composer: Goswami Tulsidas

❖Meaning & Commentary (Vyakhya) (हिंदी भावार्थ व व्याख्या)

हनुमान जी ने देखा कि वह महल श्रीराम के आयुध (धनुष-बाण) के चिह्नों से सुशोभित था। वहाँ नवीन तुलसी के पौधों का समूह देख पवनपुत्र के हृदय में असीम हर्ष हुआ कि राक्षसों की इस नगरी लंका में कोई परम सज्जन साधु-भक्त निवास करता है।

🌐English Translation (अंग्रेजी अनुवाद)

Hanuman beheld a dwelling adorned with emblems of Lord Rama’s bow and arrows, surrounded by lush clusters of sacred Tulsi plants. Seeing this sanctuary of righteousness in the heart of demon-ruled Lanka, Hanuman’s soul overflowed with immense joy.

Curriculum & Exam Relevance (परीक्षा एवं पाठ्यक्रम संदर्भ)
🎓 Class 9-10🎓 Class 11-12🎓 Religious Study#विभीषण भवन#तुलसी#रामायुध#चौपाई

Other Sacred Verses from Sundarkand

View All →
सुन्दरकाण्ड चौपाई ५.१
📜Context: लंका प्रवेश के समय लंकिनी द्वारा हनुमान जी को आशीर्वाद — प्रभु श्रीराम की कृपा से विष अमृत बन जाता है (अति प्रसिद्ध रक्षा मंत्र चौपाई)।

प्रबिसि नगर कीजे सब काजा। हृदयँ राखि कोसलपुर राजा॥ गरल सुधा रिपु करहिं मिताई। गोपद सिंधु अनल सितलाई॥ गरुड़ सुमेरु रेनू सम ताही। राम कृपा करि चितवा जाही॥

prabisi nagara kīje saba kājā. hṛdayam̐ rākhi kosalapura rājā.. garala sudhā ripu karahiṁ mitāī. gopada sindhu anala sitalāī.. garuṛa sumeru renū sama tāhī. rāma kṛpā kari citavā jāhī..

❖Meaning & Vyakhya:

अयोध्या के राजा श्रीराम को हृदय में धारण करके लंका नगर में प्रवेश कीजिए और अपने सारे कार्य सिद्ध कीजिए। जिस पर श्री राम कृपा की दृष्टि से देख लेते हैं, उसके लिए विष अमृत हो जाता है, शत्रु मित्रता करने लगते हैं, विशाल समुद्र गाय के खुर (गोपद) के समान छोटा हो जाता है, अग्नि में शीतलता आ जाती है और सुमेरु पर्वत धूल के तिनके समान हल्का हो जाता है।

English: Enter the city with the King of Ayodhya enshrined in your heart and accomplish all tasks! For him upon whom Rama casts his merciful glance, deadly venom turns into nectar, enemies turn into allies, the vast ocean shrinks to a cow’s footprint, fire becomes cool, and Mount Sumeru feels as light as a speck of dust.

Class 9-10Class 11-12
Full Meaning & Context →
सुन्दरकाण्ड चौपाई ७.१
📜Context: विभीषण-हनुमान संवाद — भगवान की कृपा के बिना संतों का दर्शन दुर्लभ होना।

अब मोहि भा भरोस हनुमंता। बिनु हरिकृपा मिलहिं नहिं संता॥ जौं रघुबीर अनुग्रह कीन्हा। तौ तुम्ह मोहि दरसु हठि दीन्हा॥

aba mohi bhā bharosa hanumantā. binu harikṛpā milahiṁ nahiṁ saṁtā.. jauṁ raghubīra anugraha kīnhā. tau tumha mohi darasu haṭhi dīnhā..

❖Meaning & Vyakhya:

विभीषण जी कहते हैं—हे हनुमान जी! अब मुझे पूरा भरोसा हो गया है कि भगवान की कृपा मुझ पर अवश्य हुई है, क्योंकि श्री हरि की कृपा के बिना किसी सच्चे संत से भेंट नहीं हो सकती। जब रघुनाथ जी ने मुझ पर अनुग्रह किया, तभी तो आपने आगे बढ़कर मुझे दर्शन दिए हैं!

English: Vibhishana said: Now I am assured of Lord Hari’s supreme grace, O Hanuman, for without divine benediction one can never meet a true saint! Because Sri Rama looked upon me with mercy, you have graciously come to grant me your blessed vision.

Class 9-10Class 11-12
Full Meaning & Context →
सुन्दरकाण्ड चौपाई १२.२
📜Context: अशोक वाटिका में मुद्रिका प्रक्षेप — हनुमान जी द्वारा वृक्ष से श्रीराम की मुद्रिका (अंगूठी) गिराना और सीता जी का आश्चर्य।

तब देखी मुद्रिका मनोहर। राम नाम अंकित अति सुंदर॥ चकित चितव मुदरी पहिचानी। हरष बिषाद हृदयँ अकुलानी॥ जीति को सकइ अजय रघुराई। माया तें असि रचि नहिं जाई॥

taba dekhī mudrikā manohara. rāma nāma aṅkita ati sundara.. cakita citava mudarī pahicānī. haraṣa biṣāda hṛdayam̐ akulānī.. jīti ko sakai ajaya raghurāī. māyā teṁ asi raci nahiṁ jāī..

❖Meaning & Vyakhya:

तब सीता जी ने वृक्ष के नीचे गिरी हुई मनोहर मुद्रिका देखी, जिस पर श्रीराम का पावन नाम अत्यंत सुंदर अक्षरों में अंकित था। मुद्रिका को पहचानकर वे चकित रह गईं; मन में हर्ष और विषाद दोनों उमड़ पड़े। वे सोचने लगीं—अजेय रघुनाथ जी को कोई जीत नहीं सकता, और ऐसी दिव्य मुद्रिका माया से भी नहीं बनाई जा सकती!

English: Then Sita beheld the charming ring dropped from the tree, exquisitely inscribed with the divine name of Rama. Recognizing the ring, she gazed in astonishment; joy and sorrow conflicted within her. For who could ever conquer the invincible Rama, nor could such divine craftsmanship be wrought by demon illusion!

Class 9-10Class 11-12
Full Meaning & Context →
सुन्दरकाण्ड चौपाई ४३.१
📜Context: विभीषण की शरणागति पर श्रीराम का पावन वचन — शरणागत-वत्सलता का सर्वोच्च उद्घोष।

सरनागत कहुँ जे तजहिं निज अनहित अनुमानि। ते नर पाँवर पापमय तिन्हहि बिलोकत हानि॥ कोटि बिप्र बध लागहिं जाहू। आएँ सरन तजउँ नहिं ताहू॥ सनमुख होइ जीव मोहि जबहीं। जन्म कोटि अघ नासहिं तबहीं॥

saranāgata kahum̐ je tajahiṁ nija anahita anumāni. te nara pām̐vara pāpamaya tinhahi bilokata hāni.. koṭi bipra badha lāgahiṁ jāhū. āeṁ sarana tajauṁ nahiṁ tāhū.. sanamukha hoi jīva mohi jabahīṁ. janma koṭi agha nāsahiṁ tabahīṁ..

❖Meaning & Vyakhya:

जो मनुष्य अपने अहित की आशंका करके शरण में आए हुए को त्याग देते हैं, वे क्षुद्र और पापमय हैं; उन्हें देखना भी पाप है। जिसे करोड़ों ब्राह्मणों की हत्या का पाप भी लगा हो, यदि वह भी मेरी शरण में आ जाए तो मैं उसे कभी नहीं त्यागता! जीव ज्यों ही मेरे सम्मुख होता है, उसके करोड़ों जन्मों के पाप उसी क्षण नष्ट हो जाते हैं।

English: Those who abandon a soul seeking sanctuary out of fear of personal harm are wretched and sinful; even gazing upon them brings demerit. Even if one bears the guilt of slaying tens of millions of holy Brahmins, if he seeks My refuge, I never cast him away! The moment a soul turns to face Me, millions of lifetimes of sins are instantly annihilated.

Class 9-10Class 11-12
Full Meaning & Context →